دیپارتمنت تاریخ پوهنحی علوم اجتماعی

جنگ جهانی دوم

تاریخ رسمی آغاز جنگ جهانی دوم حمله ی آلمان در یکم سپتامبر 1939 به لهستان است. اگر چه برخی مورخان آغاز جنگ جهانی دوم را جنگ هایی ژاپن و چین می دانند که عملا از سال 1931 آغاز شد و از سال 1937 شدت گرفت. همچنین  نبرد داخلی اسپانیا که میان میهن پرستان و جمهوری خواهان بود را می توان مقدمه ی آغاز جنگ در اروپا دانست.
پس از قدرت یابی موسولینی و هیتلر در اروپا نبرد داخلی اسپانیا نیز آغاز شد که در یک طرف فاشیست ها و میهن پرستان و در طرف دیگر کمونیست ها و جمهوری خواهان قرار داشتند. این جنگ را می توان مقدمه ی جنگ جهانی دوم دانست. 
در این نبرد شوروی و همینطور کشور های غربی با ارسال کمک های مالی و نظامی از جمهوری خواهان اسپانیا حمایت کردند و در مقابل آلمان و ایتالیا با فرستادن یگان های نظامی فاشیست های اسپانیا تحت فرماندهی ژنرال فرانکو را یاری کردند. سرانجام این جنگ با پیروزی میهن پرستان اسپانیا به پایان رسید. لژیون آلمانی کرکس که بیشتر متشکل از افراد لوفت وافه (نیروی هوایی) بود تاثیر بسیار زیادی در این پیروزی داشت. 
حمله به لهستان با آغاز حمله ی ارتش آلمان نازی به لهستان جنگ جهانی دوم عملا آغاز شد. البته دلیل هیتلر برای حمله به لهستان کاملا قانع کننده بود زیرا لهستان بر پایه عهدنامه ی ظالمانه ی ورسای خاک آلمان را به دو قسمت تقسیم کرده بود به طوری که مسافرت زمینی درون کشوری از آلمان به پروس شرقی (از ایالات آلمان) وجود نداشت و آلمانی ها برای مسافرت به پروس شرقی مجبور بودند از خاک لهستان بگذرند که به زور از آلمانی ها گرفته شده بود. 
به علاوه اقلیت آلمانی مقیم لهستان به شدت مورد ظلم دولت لهستان واقع شده بودند و از آلمان نازی درخواست کمک می کردند. به علاوه سازمان های فرهنگی آلمانی مقیم لهستان مورد حمله ی لهستانی ها واقع شد. در نتیجه که در سال 1939 قوی ترین نیروی زمینی عصر خود را داشت و مطمئنا نمی توانست اینگونه کشورش را تحقیر شده ببینید با شوروی به یک توافق رسید که لهستان را به دو قسمت تقسیم کنند و سپس در سپتامبر 1939 دستور حمله به لهستان را صادر کرد. در این حمله ارتش اسلواکی در کنار ارتش آلمان قرار داشت. ظرف چند روز اول نیروی هوایی و سپس ارتش لهستان کاملا از هم پاشید و پس از یک ماه نبرد سخت لهستان را وادار به تسلیم کرد. شوروی نیز در اواسط سپتامبر از سمت شرق به لهستان هجوم برده بود. با آغاز حمله ی آلمان به لهستان، دول بریتانیا و فرانسه و نوکرانشان به آلمان اعلان جنگ دادند.
البته پس از تسخیر لهستان توسط ارتش آلمان هیتلر پیشنهاد صلحی به بریتانیا و فرانسه داد زیرا بزرگترین هدف هیتلر توجه به شرق و نابودی کمونیسم بین الملل بود. اما بریتانیا وفرانسه که بیشتر از آلمانی ها خواستار جنگ بودند پیشنهاد صلح هیتلر را رد کردند. 

     نبرد در غربپس از پیروزی در لهستان برای چند ماه نبرد های زمینی پایان یافت تا اینکه آلمان نازی متوجه شد که متفقین قصد حمله به نروژ و دانمارک و تسخیراین مناطق را دارند. در نتیجه ارتش آلمان برای مقابله با این حرکت متفقین، پیش دستی کرده و در ماه آوریل 1940 دانمارک و نروژ را تسخیر کرد. در این میان چندین نبرد دریایی میان آلمان و متفقین و چندین نبرد کوچک زمینی نیز روی داد. تسخیر دانمارک و نروژ یک پیروزی بزرگ دیگر برای آلمانی ها بود و طولی نکشید که آلمان در ماه می 1940 به فرانسه هم حمله کرد. اگر چه ماه ها طرفین در خطوط مرزی آلمان با غرب درحالت آماده باش بودند اما عملیات زمینی قابل توجهی روی نداد تا اینکه سرانجام ارتش آلمان نازی با یک عملیات ناگهانی حمله به بلژیک و هلند (که در عمل متحد بریتانیا و فرانسه بودند) و شمال فرانسه را آغاز کرد. فرانسوی ها هرگز فکر چنین عملیاتی را نمی کردند و گمان می کردند حمله ی آلمانی ها به خط ماژینو (دیوار دفاعی فرانسه) که آن را شکست ناپدیر می دانستند انجام خواهد شد. 

     در نتیجه نیروهای فرانسوی ها در سرتاسر خط ماژینو تمرکز داشتند غافلگیر شدند. ارتش آلمان توانست ظرف یک ماه ارتش فرانسه را تار و مار کند و دولت جدید فرانسه به ریاست مارشال پتن را وادار به صلح نماید. در نتیجه منطقه ای در جنوب فرانسه به صورت کاملا خودمختار و فرانسوی باقی ماند. بخش بسیار کوچکی از فرانسه نیز تحت نظارت ایتالیا در آمد. یکی از مهم ترین بخش ها در حمله به فرانسه نبرد دونکرک بود که طی آن بیش از 300.000 سرباز بریتانیایی و فرانسوی گریختند و از مرگ یا اسارت توسط ارتش آلمان نجات پیدا کردند......

نبرد بالکان پس از پیروزی در غرب نیروهای آلمانی آماده حمله به بریتانیا می شدند اما زمانی که هیتلر متوجه شد قادر به برتری هوایی و دریایی بر بریتانیا نیست از حمله به بریتانیا صرف نظر کرد. هیتلر به فکر عملیات در شمال افریقا و کشاندن ژنرال فرانکو به اتحاد محور (اتحاد ایتالیا، آلمان و ژاپن) هم افتاد اما دریاسالار کاناریس رئیس سازمان جاسوسی نظامی آلمان که در واقع جاسوس بریتانیایی ها بود به جای وادار کردن فرانکو در پیوستن به اتحاد محور او را از جنگ باز داشت!!! 
در این وضع هیتلر که بریتانیا را عملا شکست خورده می دید و در عین حال نتوانست بریتانیا را وادار به تسلیم یا صلح کند به فکر حمله شوروی افتاد. زیرا هیتلر معتقد بود تنها امید بریتانیا به شوروی است و چنانچه شوروی نابود شود یکسره ساختن کار بریتانیا هم آسان می شد و بریتانیا وادار به صلح خواهد شد. اما پیش از حمله به شوروی هیتلر ناچار شد کار بالکان را هم یکسره کند. زیرا در بالکان ارتش ایتالیا که به یونان حمله کرده بود از ارتش این کشور شکست خورده و به آلبانی عقب نشینی کرده بود و در همین حال در یوگوسلاوی یک دولت ضد آلمانی روی کار آمده بود. 
در نتیجه ارتش آلمان نیمه ی اول سال 1941 را مشغول عملیات در بالکان بود و طی عملیات هایی ارتش یونان و یوگوسلاوی را شکست داد. دفاع دلیرانه ی ارتش یونان به قدری هیتلر را شگفت زده کرد که پس از شکست و تسلیم ارتش یونان هیتلر در نهایت جوانمردی به افسران یونانی اجازه داد که سلاح های خود را همراه خود داشته باشند. در نبرد های بالکان هیتلر توانست ضربات سخت دیگری بر قوای بریتانیا وارد کند و همچنین یکی از بزرگترین عملیات های هوابرد در تاریخ جنگ جهانی دوم توسط ارتش آلمان با فتح جزیره کرت انجام شد که همه را شگفت زده کرد.
عملیات بارباروساپس از پیروزی در بالکان هیتلر در 22 ژوئن 1941 دستور حمله به شرق را صادر کرد. بنابراین ارتش آلمان تهاجم گسترده ای را به شرق آغاز کرد. در این تهاجم بزرگ بسیاری از کشور های مختلف در کنار ارتش آلمان قرار گرفتند که از جمله می توان به رومانی، مجارستان، ایتالیا و فنلاند (که مدتی پیش مورد تهاجم شوروی قرار گرفته بود) اشاره داشت.

       تهاجم ارتش آلمان بسیار پر سرعت بود. اگر چه این تهاجم آنچنان سرعت نداشت که هیتلر انتظار داشت اما همه را غافلگیر کرد و طی چند ماه اول جنگ میلیون ها نفر به اسارت ارتش آلمان در آمدند. بسیاری از مردم ملل تحت سلطه ی شوروی که از حکومت کمونیستی رنج بسیار زیاد دیده بودند به استقبال ارتش آلمان آمدند. نیروهای آلمانی توانستند طی چند ماه اول لنینگراد را محاصره و کیف را تسخیر کرده و به دروازه های مسکو برسند. با این وجود به دلیل سرمای زیاد و همینطور رسیدن تجهیزات کمکی از طرف متفقین از طریق ایران به شوروی نیروهای ارتش سرخ (ارتش شوروی) توانستند مقاومت کنند. بنابراین هیتلر ناچار شد تا پایان زمستان صبر کند. در این زمان هیتلر متوجه شد که چنانچه مسکو را هم تصرف کند باز باید نبرد در مناطق دیگر روسیه را ادامه دهد. اما چنانچه در فصل گرما به قفقاز و استالینگراد که از نظر اقتصادی اهمیت بسیار زیادی داشتند حمله کند تسخیر مسکو نیز خود به خود امکان پذیر است.
شمال افریقادر همان حال که نیروهای محور (آلمان و ایتالیا) در بالکان به عملیات جنگی می پرداختند در شمال افریقا نیز شکست های ارتش ایتالیا هیتلر را مجبور کرد که به متحدش کمک کند. در نتیجه یک ژنرال زرهی به نام اروین رومل که موفقیت های قابل توجهی در نبرد فرانسه کسب کرده بود به فرماندهی یک سپاه صحرایی به نام « سپاه افریقای آلمانی» منصوب شده و به شمال افریقا فرستاده شد. پیش از رسیدن سپاه رومل به افریقا، نیروهای ایتالیایی سرزمین های خود در افریقای شرقی را کاملا از دست داده بودند و در افریقای شمالی نیز دچار شکست های بسیار شده و اسیرای زیادی به بریتانیایی ها داده بودند. ورود نیروهای آلمانی در شمال افریقا تنها توانست ارتش ایتالیا را از شکست کامل نجات دهد. 
البته رومل توانست با وجود کمبود نفرات، کمبود تانک و سوخت و همینطور کمبود پشتیبانی هوایی نسبت به نیروهای بریتانیایی پیروزی های بزرگی کسب کند و بار ها قوای بریتانیایی را در حدود مصر و لیبی شکست داد اما هرگز نتوانست مصر را تصرف کردهوارد قاهره شود و در سال 1941 رومل از لیبی پیشروی هایی را به سوی مصر انجام داد اما با شکست مواجه شد و در نبرد های بزرگتری که از ژوئیه 1942 آغاز شد در داخل مصر پیشروی قابل توجهی کرد اما در منطقه العلمین به دلیل بیشتر بودن نفرات، تانک ها، تجهیزات و پشتیبانی هوایی دشمن شکست خورده و ناچار عقب نشینی کرد. عقب نشینی وی همراه با حملات متفقین به الجزایر و مراکش بود. در نتیجه نیروهای محور در افریقا به تونس عقب نشینی کردند و از دو طرف منگنه و سرانجام در می 1945 حدود 250.000 سرباز آلمانی ها و ایتالیایی تسلیم شدند. تسلیم نیروهای محور در این منطقه نه تنها باعث از دست رفتن بخش قابل توجهی از قدرت انسانی آنها شد بلکه از نظر استراتژیک آلمانی ها شمال افریقا را هم از دست دادند. از بین رفتن نیروهای محور در شمال افریقا چند ماه پس از شکست های شدید آلمان در جبهه شوروی بود که وضعیت نیروهای محور را بسیار خراب کرد.
استالینگراد و قفقازبا پایان زمستان تهاجم آلمان به قفقاز آغاز شد. اگر چه بسیاری از ژنرال ها معتقد بودند باید نخست مسکو را تصرف کرد اما به دلیلی که گفته شد تصرفاستالینگراد نسبت به تصرف مسکو صحیح تر بود. بنابراین ارتش آلمان طی یک تهاجم تابستانی جدید توانست پیشروی قابل توجهی کرده و قفقاز شمالی را تصرف کند. 
سربازان ارتش آلمان توانستند پرچم صلیب شکسته را بر فراز بلند ترین کوه قفقاز نصب کنند.  اما با توجه به وضعیت کوهستانی منطقه و همینطور سخت شدن نبرد در استالینگراد ارتش آلمان نتوانست به قفقاز جنوبی پیشروی کند. به علاوه بسیاری از طرح های عملیات های ارتش آلمان توسط جاسوسان و خائنین ارتش آلمان در اختیار شوروی قرار می گرفت و به همین دلیل بود که بسیاری از حملات ارتش آلمان در قفقاز و استالینگراد و سپس 
خارکوف و کورسک دفع شد.نبرد سخت و خانه به خانه در استالینگراد توسط ارتش ششم 
آلمان به فرماندهی ژنرال پاولوس آغاز شد. تقریبا تا ماه سپتامبر 1942 پیشروی با آلمانی ها بود اما با آغاز ماه اکتبر و شروع سرما پیشروی آلمانی ها تقریبا متوقف شد و از ماه نوامبر 1942 تا ژانویه 1943 ارتش آلمان در محاصره افتاده و در خطر تار و مار شدن بود. ژنرال پاولوس پیش از آن از هیتلر درخواست اجازه عقب نشینی کرده بود اما هیتلر این درخواست را رد کرد زیرا عقب نشینی ارتش ششم از استالینگراد تمامی خطوط آلمان را با خطر شدید روبرو می ساخت زیرا ارتش آلمان در استالینگراد چند صد هزار سربازارتش شوروی را میخکوب کرده بود. در ماه ژانویه 1943 هیتلر ژنرال پاولوس را به درجه ی فیلد مارشالی رساند که بالاترین درجه ی نظامی در ارتش آلمان بود. دلیل ارتقای ژنرال پاولوس به درجه ی فیلد مارشالی این بود که در تاریخ نظامی آلمان هیچ فیلد مارشال آلمانی اسیر دشمن نشده بود و هیتلر قصد داشت با این کار پاولوس را از تسلیم شدن و اسارت منع کند اما ژنرال پاولوس که بی غیرت تر از این حرف ها بود در 2 فوریه 1943 یعنی تنها چند روز پس از ارتقایش به درجه ی فیلد مارشالی ارتش ششم آلمان را تسلیم ارتش سرخ کرد و خود بلافاصله با کمونیست ها همدست شده و کمیته آلمان آزاد را اعلام نمود!!! در چنین شرایطی وضعیت آلمان بسیار وخیم شد و سربازان آلمانی در قفقاز که در خطر محاصره قرار گرفته بودند به سرعت این منطقه را تخلیه کردند. 
آغاز شکست هاپس از شکست در جبهه ی شرق و شمال افریقا ارتش آلمان دیگر تهاجم بزرگ قابل توجهی را مانند سال های پیش انجام نداد و می توان تنها عملیات بزرگ آلمانی ها را در نبرد های خارکوف و کورسک دانست که بر طبق برخی گفته ها شوروی از تمام برنامه های آلمان در این جبهه ها خبر داشت و در نتیجه توانست حملات ارتش آلمان را دفع کند. شکست آلمانی ها در کورسک تفاوت چندانی با شکست آن ها در استالینگراد نداشت و هر دو شکست ضربات مهلکی به آلمان وارد آورد. نبرد کورسک به نام نبرد تانک ها لقب گرفت. با شکست آلمانی ها در خارکوف و کورسک و همینطور پیشروی متفقین در جنوب ایتالیا و بازداشت موسولینی رهبر ایتالیا توسط پادشاه آن کشور وضعیت آلمان بسیار بدتر از پیش شد. البته هیتلر توانست یک دسته از کماندوهای اس اس خود را تحت فرماندهی اوتو اسکورتسنی برای آزاد سازی موسولینی فرستاد. این کماندو ها توانستند بدون تلفات موسولینی را از زندان آزاد کنند. این عملیات را بی شک می توان بزرگترین عملیات کماندویی در طول جنگ جهانی دوم دانست. انجام این عملیات همه را شگفت زده کرده و از نظر روانی برای آلمانی ها مثبت بود. پادشاه ایتالیا با بازداشت موسولینی تقریبا با متفقین با سازش رسیده بود اما آلمانی ها فورا شمال ایتالیا را تسخیر کرده و نیروهای ایتالیایی را خلع سلاح کردند. مارشال کسلرینگ فرمانده نیروهای آلمانی در 
ایتالیا توانست ماه ها جلوی پیشروی متفقین را بگیرد. با این وجود شکست در نبرد های شرق، شمال افریقا، و وضعیت وخیم در ایتالیا خبر از روز های سختی می داد. تقریبا آلمان در این زمان بخش عمده سربازان با تجربه و وفادار، نیروی زرهی و نیروی هوایی خود را از دست داده بود.

        شکست در غرب وضعیت وخیم نیروهای آلمانی با حمله ی متفقین به شمال فرانسه بدتر شد. قوای متفقین در 6 ژوئن 1944 به شمال فرانسه حمله کردند و طی مدتی اندک موقعیت خود در فرانسه را تثبیت کرده و پیشروی را ادامه دادند. تقریبا تا پایان سال پاریس و سایر بخش های فرانسه بدست نیروهای متفقین افتادند. در همین زمان تعداد از افسران خائن آلمانی اقدام به ترور هیتلر کردند. سرهنگ فن شتاوفن برگ برجسته ترین شخص این عهده بود که بخاطر از دست رفتن یک چشم و دستش نزد هیتلر از احترام بالایی برخوردار بود و می توانست با هیتلر دیدار کند. او در جلسه ای که هیتلر با افسرانش ترتیب داده بود شرکت کرده و کیف حاوی بمب را در کنار هیتلر قرار داد و دو دقیقه پیش از زمان انفجار محل را ترک کرد. اما یکی از افسران که کیف رامزاحم می دید جای آن را کمی تغییر داد و همین جان هیتلر را نجات داد. زیرا انهدام این بمب به همه آسیب زد به جز هیتلر! البته در این میان هیتلر دچار مجروحیت شد اما زنده ماندن وی سبب شد که به ادامه ی نبرد امیدوار شود. اکنون شتاوفنبرگ از نظر هیتلر و بسیاری از افراد با منطق نه تنها یک خائن، بلکه یک ترسو بود. زیرا چنانچه وی ترسو نبود و قصد داشت تا پای جان در راه هدفش فعالیت کند ا لحظه ی انفجار نزد هیتلر می ماند تا از انفجار بمب مطمئن شود اما وی از ترس مرگ فرار کرد. این عده از خائنین بعد ها توسط متفقین به افراد میهن پرست بدل شدند و از آن ها بت های میهن پرستی ساخته شد در حالی که این عده افراد سودجویی بودند که قصد داشتند در چنین موقعیتی خود به مناصب دولت و نیروهای مسلح آلمان را بدست بیاورند. این سوقصد به جان هیتلر توسط تعدادی از افسران میهن پرست، دلیر و وفادار به هیتلر سرکوب شد و افراد خائن مجازات شدند. رومل نیز ظاهرا در این عملیات شرکت داشته است و او نیز به همین دلیل محکوم به مرگ شد با این وجود بخاطر خدماتش در شمال افریقا هیتلر به او سم داد تا خود با آن خودکشی کند و رومل نیز چنین کرد.

         در این زمان هیتلر به فکر افتاد که آخرین شانس خود را امتحان کند و وقایع سال 1940 (حمله به غرب) را مجددا تکرار نماید. در نتیجه با بخش قابل توجهی از قوای زرهی و هوایی خود را در غرب گرد آورده و عملیات تهاجمی جدیدی را تحت نام « عملیات سیمرغ» به غرب انجام داد که اگر چه در ابتدا موفقیت هایی را در پی داشت اما در نهایت شکست خورد و پس از آن ارتش آلمان ناچار به عقب نشینی شد.

        نبرد برلین در جبهه ی شرق نیز نیروهای شوروی به برلین رسیده و نبرد سخت در برلین جریان داشت. تقریبا از سربازان قدیمی ارتش آلمان کمتر کسی مانده بود و نبرد برلین را بازماندگان ارتش و اس اس با اعضای سازمان جوانان هیتلری و پسر بچه های دوازده سیزده ساله و پیرمردان بازنشسته که خود داوطلبان پیوستن به ارتش شده بودند و همینطور افراد معلول جنگی که با یک دست سلاح گرفته بودند ادامه پیدا می کرد. این ها که آخرین مدافعان رایش بودند که با هر آنچه که بدست می آوردند در برابر ارتش سرخ (ارتش شوروی) مقاومت می کردند. در بعضی موارد سربازان و جوانان از جان گذشته ی آلمانی به میان انبوه تانک های روسی می پریدند و این وضع سبب می شد که تانک های روسی هنگام هدف گرفتن سربازان آلمانی به خود نیز ضربه بزنند. با این وجود برتری کامل توپخانه، پشتیبانی هوایی نیرومند، نیروی انبوه زرهی و شمار بسیار بیشتر نفرات نیروهای شوروی سبب شد که ارتش آلمان نتواند بیش از این مقاومت کند. در نتیجه هیتلر در آخرین روز ماه آوریل ازدواج و سپس خودکشی کرد و دریاسالار دونیتس فرمانده نیروی دریایی آلمان را به عنوان رئیس دولت و دکتر گوبلز را به صدارت اعظمی گمارد. سرانجام ارتش آلمان در 8 می تسلیم شد و جنگ جهانی دوم رسما به پایان رسید.

جنگ جهانی اول»

       جنگ جهانی نخست (که با نام‌های جنگ جهانگیر یکم، نخستین جنگ جهانی، جنگ بزرگ و جنگ برای پایان همهٔ جنگ‌ها نیز شناخته می‌شود) یک نبرد جهانی بود که از ماه اوت ۱۹۱۴ تا نوامبر ۱۹۱۸ رخ داد. بدون هیچ زمینهٔ کشمکشی، سربازان بسیاری برای جنگ تجهیز شدند و مناطق بسیاری درگیر جنگ شدند. پیش از این، هرگز کشتار جنگی به این اندازه پرشمار نبود. سلاح‌های شیمیایی برای نخستین بار در این جنگ بهره گرفته شدند. برای نخستین بار، بگونه انبوه مناطق غیر نظامی از آسمان بمباران شدند و نیز برای نخستین بار در این سده کشتار غیرنظامیان در ردی گسترده در درازای جنگ رخ داد. این جنگ به خاطر شیوهٔ جنگی سنگری نیز شناخته شده است.

جنگ جهانی نخست از برجسته ترین رخدادهای تاریخ بشر است و بگونه مستقیم و غیر مستقیم نقش بزرگی در تعیین تاریخ سده بیستم داشته‌است. این جنگ پایانی بر نظام‌های پادشاهی در اروپا را به همراه آورد و مایه نابودی چهار فرمانروایی امپراطوری اتریش - مجارستان، آلمان و عثمانی و روسیه تزاری و دودمان های هوهنزولرن، هابسبورگ، عثمانی و رمانوف شد. همهٔ این فرمانروایی‌ها از زمان جنگ‌های صلیبی بر سر کار بودند.

بیشتر تاریخ نگاران باور دارند که شکست گفتگو ها پس از جنگ و «معاهده ورسای» و واداشتن(تحمیل) تاوان های بسیار به آلمان و دیگر دول شکست خورده مایه پرورش فاشیسم در ایتالیا و نازیسم در آلمان و زمینهٔ آغاز جنگ جهانی دوم شد.

این جنگ همچنین کاتالیزوری برای انقلاب روسیه بود که در آینده جهان را تحت تأثیر گذاشت و از چین تا کوبا انقلاب‌های سوسیالیستی را دامن زد و از سویی زمینه‌ساز تبدیل شوروی به یک ابرتوان جهانی شد و آغاز جنگ سرد با آمریکا را دربر داشت.

در شرق نابودی امپراطوری عثمانی مایه پیدایش کشور نوینی به نام «ترکیه» شد. در اروپای میانی کشورهای تازه ای همچون چکسلواکی و یوگسلاوی زاده شدند و دولت لهستان دوباره پدید آمد.

جنگ بزرگی در اروپا بین آلمان، رهبر دول محور، و نیروهای متفقین به رهبری فرانسه و بریتانیا درگرفت. دول محور که به اینگونه بودند فرمانروایی آلمان به رهبری «قیصر ویلهلم دوم» (۱۹۴۱ - ۱۸۵۹م)، و امپراطوری اتریش - مجارستان بلغارستان و امپراطوری عثمانی نیز به نفع آن‌ها می‌جنگیدند. آلمان تا آن زمان قوی‌ترین توان نظامی جنگ به شمار می‌آمد.

تا مدت‌ها هیچ یک از دو سوی نتوانستند به پیروزی اصلی دست یابند و جنگ تا چهار سال به درازا انجامید. پیش از پیروزی متفقین نزدیک به ۱۰ میلیون تن کشته شدند. پس از پایان این جنگ در سال ۱۹۱۹ و در همایشی در پاریس، معاهده ورسای امضا شد و تاوان های بسیار سنگینی بر بازندگان جنگ تحمیل شد.

آلمان و تحولات اروپا در آستانه جنگ اروپایی اول :

وحدت آلمان در فاصلهٔ سال‌های ۱۸۴۸ تا ۱۸۷۱ صورت پذیرفت و نتیجهٔ جنگ‌هایی بود که ویلهلم یکم پادشاه پروس به تحریک بیسمارک با اتریش و فرانسه به راه انداخت. ویلهلم اول، پس از رسیدن به پادشاهی، بیسمارک را به نخست‌وزیری برگزید. اولین جنگ بین پروس و دانمارک بود که علت آن اختلاف بر سر دوک‌نشین‌های شلسویگ، هلشتاین و لونبورگ بین پادشاه دانمارک و اتحادیهٔ ایالت‌های آلمانی بود. بیسمارک از دولت اتریش دعوت نمود تا با پروس در حل اختلاف بین اتحادیهٔ ایالت‌های آلمانی و دانمارک همراهی کند و از آنجا که هر دو کشور از کریستیان پادشاه دانمارک خواستند از انضمام شلسویگ به خاک خود چشم بپوشد و پادشاه دانمارک به این امر راضی نشد آن دو کشور با ۹۰ هزار سپاه به دانمارک حمله کردند. سپاهیان کریستیان به علت کمی نیروها شکست خوردند و او درخواست صلح نمود و سرانجام به موجب عهدنامه‌ای که در وین منعقد شد دانمارک رسماً از دوک‌نشین‌های سه گانه چشم پوشید. پروس دوک‌نشین لونبورگ را تصرف کرد و اتریش ۱۵ میلیون مارک غرامت از آن دوک‌نشین گرفت و حکومت دو دوک‌نشین دیگر نیز بین دو دولت تقسیم شد.بیسمارک پس از جنگ دانمارک درصدد بود بین پروس و اتریش نیز جنگی ایجاد کند، ولی برای احتیاط ابتدا با ناپلئون سوم امپراتور فرانسه دوست شد و او را راضی نمود تا در جنگ بین پروس و اتریش بی‌طرف بماند و سپس با ویکتور امانوئل دوم پادشاه ایتالیا بر ضد اتریش معاهده‌ای منعقد ساخت. پس از آن، اتریش را متهم کرد که در حکومت هلشتاین از رعایت منافع مشترک دو دولت خودداری کرده‌است. همچنین موضوع تغییر وضع اتحادیهٔ دولت‌های آلمانی را پیش کشید و مجلس اتحادیهٔ ایالت‌های آلمانی به اتریش اعلان جنگ داد. جنگ سادو که آلمانی‌ها آن را کونیگراتس می‌گویند نتیجهٔ درگیری بین پروس و اتریش را مشخص نمود. بعد از آن دیگر اتریشی‌ها مقاومت جدی نکردند و در فردای جنگ سادو، فرانسو ژوزف درصدد برآمد که با ناپلئون سوم صلح نماید. به موجب معاهدهٔ پراگ، ایالات شلسویک هولشتاین، هانور الکنرال، هس و فرانکفورت ضمیمهٔ پروس گردید و پروس، که تا این زمان دو قطعهٔ جداگانه بود، به یک مملکت تبدیل شد. بعد از این، بیسمارک با ممالک واقع در شمال رودماین در مورد تشکیل یک اتحادیه جدید به مذاکره پرداخت و این هیئت به اسم ممالک مجتمعهٔ آلمان شمالی در ماه آوریل ۱۸۶۷ تشکیل گردید که شامل ۲۲ مملکت یعنی تمام ممالک آلمان به جز آلمان جنوبی (ممالک باویر و ورتامبرگ و گراندوشه باد) می‌شد.

جنگ فرانسه با آلمان:

بیسمارک پس از غلبه بر اتریش درصدد به راه انداختن جنگ پروس با فرانسه بود. این جنگ دو علت داشت: .....

این جنگ دو علت داشت: ..... اولاً ارادهٔ بیسمارک در تکمیل وحدت آلمان به وسیلهٔ منظم کردن ممالک جنوبی به ممالک مجتمعهٔ شمالی که برای موفقیت در این امر لازم بود احساسات ضد پروسی را در ممالک جنوبی به وسیلهٔ احساسی قوی‌تر که کینه نسبت به فرانسه (دشمن ارثی) بود از بین می‌برد؛ ثانیاً دولت فرانسه نتوانست در موقع مساعد اقدامات لازم را انجام دهد و تظاهراتی جنگجویانه داشت. دولت فرانسه از بیسمارک قسمتی از اراضی باویر در ساحل رود رن و همچنین شهر مایانس را تقاضا نمود (پنجم اوت ۱۸۶۶) و چون بیسمارک جواب داد که این تقاضا در حکم جنگ است این تقاضا پس گرفته شد؛ ولی طولی نکشید که فرانسه در ۲۰ اوت الحاق فوری لوکزامبورگ و اجازهٔ الحاق بلژیک را در موقع مساعد درخواست نمود و در مقابل: اولاً به پروس این آزادی عمل را می‌داد که در آلمان جنوبی مثل آلمان شمالی آزادانه عمل کند، ثانیاً حاضر شد با پروس قرارداد تعرضی و تدافعی منعقد نماید. بیسمارک هم پیشنهادهای ناپلئون را فوراً با شاهان باویر و ورتمبرگ اطلاع داد و آن‌ها خشمگین شده و قراردادهای نظامی با ویلهلم اول منعقد ساختند. بدین ترتیب، اهالی ایالت‌های جنوبی آلمان هم نسبت به فرانسه بدبین شدند. لوکزامبورگ ملک شخصی پادشاه هلند بود و او راضی شد به ۹۰ میلیون فرانک آن را به فرانسه بفروشد؛ اما این خبر هیجانی در آلمان برانگیخت و بیسمارک پادشاه هلند را مجبور ساخت از فروش لوکزامبورگ خودداری نماید و سرانجام این موضوع در کنفرانس لندن مورد بررسی قرار گرفت. اختلاف دیگر بر سر سلطنت اسپانیا بود که در ۱۸۶۸ نام پرنس لئوپلد پسر عم پادشاه پروس به میان آمد و این امر هم موجب نگرانی فرانسه گردید. سرانجام در روز سه‌شنبه ۱۹ ژوئیه ۱۸۷۰ ناپلئون رسماً به دولت پروس اعلان جنگ داد و در دوم اوت جنگ آغاز شد و تا شش ماه ادامه یافت. در پایان کار فرانسویان شکست خوردند. به موجب عهدنامهٔ فرانکفورت فرانسه مجبور شد آلزاس و لورن را به آلمان واگذار کند، یک میلیارد دلار غرامت بدهد و اجازه دهد آلمان استحکامات مهم فرانسه را تا زمان پرداخت غرامت در تصرف داشته باشد. شکست فرانسه در ۱۸۷۱ موجب تشکیل امپراتوری آلمان گردید، باویر، ورتمبرگ و باد به اتحادیه آلمان شمالی پیوستند و پادشاه پروس ویلهلم اول به مقام امپراتوری رسید. امپراتوری ۲۵ دولت نامتساوی و همچنین سرزمینآلزاس و لورنرا که از فرانسه جدا شده بود شامل می‌شد. مجلس امپراتوری (رایشتاگ) با آرای عمومی انتخاب می‌شد و احزاب برجستهٔ آن عبارت بودند از محافظه‌کاران، کاتولیک‌ها، آزادی‌خواهان و سوسیالیست‌ها. بیسمارک سیاست جهاد برای تمدن را در پیش گرفت و اصلاحاتی انجام داد.

اتفاق امپراتوران سه گانه:

دولت آلمان پس از آن که بر امپراتوری‌های اتریش و فرانسه پیروز شد قدرتمندترین دولت اروپا گردید و قوای نظامی آن بر سایر کشورها برتری یافت ولی از انتقام فرانسه بیم داشت و می‌ترسید دول بزرگ اروپا بر ضد او متحد شوند. به همین علت پس از مصالحهٔ فرانکفورت، با اتریش طرح دوستی ریخت. در سال ۱۸۷۱ در طی ملاقات ویلهلم اول و فرانسوا ژوزف این پیمان محکم شد. سال بعد الکساندر دوم تزار روسیه، که شخصاً به امپراتور آلمان علاقه‌مند بود، با آن دو دولت همراه شد و این پیمان به اتفاق امپراتوران سه‌گانه معروف شد. (اکتبر ۱۸۷۳)

جنگ روسیه و عثمانی:

جنگ بین روسیه و عثمانی که در ۱۸۷۷ آغاز شده بود به پایان رسید و روس‌ها در سوم مارس ۱۸۷۸ پیمان سن استفانو را به ترک‌ها تحمیل نمودند. برای رفع اختلاف در این مورد، کنگرهٔ برلین در ژوئیه ۱۸۷۸ بین کشورهای اروپایی تشکیل شد. تزار نسبت به بیسمارک و روشی که در کنگره اعمال کرده بود خشمگین بود و الکساندر دوم رهبر آلمان را به مانند یک خائن نگاه می‌کرد و در نتیجه، اتفاق سه امپراتور از بین رفت. همچنین در سال بعد رقابت روسیه و اتریش در بالکان موجب مداخلهٔ آلمان شد و چون اتریش از نژاد ژرمن بود آلمان از اتریش طرفداری کرد. از این رو اتحاد سه‌گانه به اتحاد دوگانه تبدیل شد. به موجب این معاهده آلمان و اتریش قبول نمودند که در هنگام لزوم به هم یاری برسانند و هیچ‌گاه جداگانه با دشمن صلح نکنند.

شکل‌گیری اتحاد مثلث:

سه سال بعد در سال ۱۸۸۲ پیمان دوجانبه به پیمان سه‌جانبه تبدیل گردید و ایتالیا به آن ملحق شد. بر اساس مواد محرمانهٔ این پیمان، اگر ایتالیا یا آلمان مورد حملهٔ فرانسه واقع می‌شد هر سه کشور با مهاجم وارد جنگ می‌شدند. ایتالیایی‌ها، که از قدرت دریایی ترس داشتند، اعلام کردند اگر بریتانیا در این حملات شرکت داشته باشد، این پیمان اجرا نشود. چون ایتالیا از تصرف تونس توسط فرانسه در ۱۸۸۱ ناراضی بود و از طرف دیگر آلمان به آن کشور پیشنهاد کرده بود که برای حفظ لیبی کمکش کند. در نتیجه، ایتالیا نیز مایل بود که وارد اتحاد با آلمان شود (اکتبر ۱۸۸۱). این اتحاد در ابتدا پنج ساله بود ولی بعداً در سال‌های ۱۸۸۷ و ۱۸۹۱ و ۱۹۰۲ و ۱۹۱۲ تجدید شد. در این اتحاد مثلث، آلمان بر دو دولت دیگر مسلط بود و آن‌ها غالباً تابع دستورهای آلمان بودند و در اختلافات بین اتریش و ایتالیا، آلمان همیشه واسطه بود ولی بیشتر از اتریش حمایت می‌نمود. همچنین قراردادهای مخصوصی در مورد طرابلس، آلبانی و مقدونیه و ممالک بالکان بین دولت‌های سه‌گانه امضا شد که موجب تحکیم اتحاد مثلث می‌گردید. در بین این سه دولت اختلافاتی هم وجود داشت؛ ایتالیا و اتریش در شبه جزیرهٔ بالکان و قسمت شرقی مدیترانه با هم اختلاف داشتند و ایتالیا از اتحاد با اتریش ناراضی بود، ولی چون اتحاد با آلمان را برای جلوگیری از تجاوزات اتریش ضروری می‌دانست مجبور به تحمل بود. در سال ۱۹۱۱، که ایتالیا با عثمانی بر سر طرابلس در حال جنگ بود، این خطر وجود داشت که اتحاد ایتالیا و آلمان از بین برود؛ زیرا آلمان از دربار قسطنطنیه امتیازات خوبی گرفته بود و برای عثمانی اسلحه و مهمات می‌فرستاد. بنابر این در اتحاد مثلث وحدت واقعی بین کشورهای ژرمنی نژاد آلمان و اتریش بود و ایتالیا چندان به حساب نمی‌آمد. ایتالیا هم ظاهراً در اتحاد مثلث بود و از سال ۱۹۰۱در واقع با متحدین نبود و روش خاصی را در پیش گرفت.

مقدمات شکل‌گیری اتفاق مثلث:

بعد از کنگرهٔ برلین، که روس‌ها از آلمانی‌ها رنجیدند، دولت فرانسه، که منتظر فرصت بود و مایل بود روسیه را به سوی خود جلب کند، از فرصت استفاده نمود؛ ولی تا زمانی که بیسمارک، بر سر کار بود این امر ممکن نشد. در سال ۱۸۹۰، بعد از برکناری بیسمارک سیاست غیرعاقلانهٔ ویلهلم دوم موجب نزدیکی فرانسه و روسیه گردید.دولت فرانسه به تزار روس وعدهٔ کمک مالی داد و تزار هم که برای پیشبرد مقاصد سیاسی خود به سرمایهٔ خارجی نیاز داشت با این امر موافقت نمود و سرانجام در اوت ۱۸۹۱ اتحاد بین دو کشور برقرار گردید. البته بعد از شکست روسیه از ژاپن در ۱۹۰۵ اساس اتحاد فرانسه و روسیه متزلزل شد؛ ولی به هر حال، فرانسه در مقابل اتحاد مثلث به دوستی احتیاج داشت؛ همچنین، علاوه بر نیاز سیاسی، ارتباطات مالی نیز بین دو کشور برقرار شده بود و فرانسه ۱۳ میلیارد فرانک به روسیه وام داده بود.در مه ۱۹۰۳ ادوارد هفتم از پاریس دیدن کرد و در این دیدار از نظر تحسین‌برانگیز مردم انگلیس نسبت به فرانسه و از افتخارات فرانسه در طول سالیان و از دوستی مردم انگلیس و فرانسه سخن گفت. در ماه اوت همان سال رئیس‌جمهوری فرانسه به اتفاق وزیر امور خارجه آن کشور از لندن دیدار کرد و در هفتم آوریل ۱۹۰۴ عهدنامهٔ معروف بین فرانسه و انگلیس به امضا رسید. موارد اختلاف شامل امور مربوط به ماهیگیری در پهنهٔ دریای ارض جدید، مسئلهٔ سیام، ماداگاسکار و مهم‌ترین مسئله، آزادی عمل فرانسه در مراکش و آزادی فعالیت انگلیس در مصر بود.فرانسه پس از اتحاد با انگلیس به فعالیت در مراکش پرداخت و واکنش آلمان چنین بود که در مارس ۱۹۰۵م ویلهلم دوم در طنجه حضور یافت و نطق مفصلی را در مورد استقلال مراکش بیان نمود، هدف آلمان از این اقدام بر هم زدن اتحاد جدید فرانسه و انگلیس بود. برای حل این موضوع در ۱۹۰۶ یک کنفرانس بین‌المللی در الجزیره برگزار شد که در آن انگلیسی‌ها از فرانسوی‌ها حمایت کردند و کوشش آلمان برای بر هم زدن اتحاد بین انگلیس و فرانسه به نتیجه‌ای نرسید. در ۱۹۱۱ بحران دیگری بر سر مراکش به وجود آمد. یک فروند ناو جنگی آلمانی به نام یوزپلنگ برای حفظ منافع آلمان وارد اغادیر شد و آلمانی‌ها پیشنهاد کردند که اگر کنگوی فرانسه به آن‌ها داده شود آن‌ها دیگر مزاحمتی ایجاد نخواهند کرد و سرانجام آلمانی‌ها توانستند به اراضی کوچکی در آفریقا دست یابند.

نزدیکی روس و انگلیس:

دولت فرانسه با روسیه دوست بود. انگلیس هم متحد ژاپن به شمار می‌آمد و روس و ژاپن دشمن خطرناک یکدیگر بودند. اما منافع روس و انگلیس چنین اقتضا می‌نمود که روس و ژاپن به اتحاد فرانسه و انگلیس وارد شوند؛ ولی بلندپروازی روس‌ها در این تاریخ و قدرت نظامی آن و همچنین نزدیکی امپراتور روس و آلمان که روابط آن‌ها دوستانه بود مانع این کار می‌شد. مشکل اول با شکست روسیه از ژاپن حل شد. اختلافات دیگر روس و انگلیس بر دو مسئلهٔ دیگر متمرکز بود: یکی بالکان برای تصرف بلغارها و دیگری در ایران که انگلیس دوست داشت این مناطق کاملاً در اختیار خودش باشد. مسئلهٔ دیگر که باعث سردی روابط انگلیس و آلمان شده بود برخورد قیصر آلمان در موضوع ترانسوال بود؛ زیرا هنگامی که پل کروگر حاکم ترانسوال می‌خواست به ترانسوال استقلال بدهد و در پی متحدی در برابر سیسیل رودز و انگلیس بود تنها قدرتی را انتخاب نمود که سرزمین‌هایی در آفریقای جنوبی داشت و آن کشور آلمان بود پس از پیروزی بوئرها تلگرافی از سوی قیصر آلمان برای او فرستاده شد با این مضمون: «من دوستانه به شما تبریک می‌گویم که شما بدون دریافت کمک خارجی گروه‌های مسلح را سرکوب نمودید و توانستید صلح و آرامش را برقرار نمایید» و این برخورد قیصر برای روابط انگلیس و آلمان عواقب جدی داشت؛ زیرا قیصر از کروگر که دشمن انگلیس بود حمایت کرده بود. مسئلهٔ دیگر صادرات روزافزون آلمانی‌ها بود زیرا در سال ۱۸۹۵ در انگلیس رساله‌ای تحت عنوان ساخت آلمان منتشر شد که خطر صادرات روزافزون آلمان را برای انگلیس تشریح می‌کرد.

مسئله دیگر که ایجاد خطر برای انگلیس می‌نمود پیشرفت نیروی دریایی آلمان بود. ویلهلم دوم از سال ۱۹۰۰ به تقویت نیروی دریایی آلمان پرداخت و علناً اظهار نمود که آلمان نمی‌تواند به نیروی زمینی قناعت کند و باید در نیروی دریایی بر همهٔ کشورها برتری داشته باشد. انجمنی به نام اتحاد دریایی آلمان تشکیل داد و به کمک آن هزینهٔ لازم را برای ساختن کشتی‌های جنگی تأمین نمود. همچنین پیشرفت‌های تجاری و صنعتی آلمان نیز باعث شکست بازار تجارت و صنعت شده بود. به هر حال، این سوال مطرح است که چرا انگلیس در بین روسیه و آلمان، اولی را انتخاب نمود: چون منافع انگلیس هم از طرف روس و هم از طرف آلمان تهدید می‌شد. از یک طرف خطر توسعهٔ نفوذ روس، و از سوی دیگر خطر نفوذ آلمان در آسیای صغیر و خلیج فارس و اتصال راه‌آهن بغداد به داخل ایران و نزدیک شدن این دو خطر به مرزهای هند به مشکلات دفاع از هند می‌افزود و سیاست انگلیس این بود که این دو دولت را با هم درگیر سازد و قوای آن‌ها را تحلیل ببرد. اما تأمل انگلیس در این بود که خود به کدام طرف ملحق شود. منافع بریتانیا حکم می‌کرد که به روس‌ها نزدیک شود زیرا عقل و درایت روس‌ها اندک و زورشان بیشتر بود؛ ولی مسئله این بود که انگلیس با تقاضاهای روسیه چگونه برخورد نماید. تقاضاهای روس در بالکان، داردانل، ایران و افغانستان. مسئلهٔ ایران و افغانستان یک امر حیاتی بود و صلاح در این بود که هیچ امتیازی در این منطقه ندهد؛ پس بهتر بود که انگلیس، روس‌ها را به سوی بالکان و داردانل سوق دهد و آن‌ها را امیدوار سازد. سرانجام، در قراردادی که در ۳۱ اوت ۱۹۰۷ در شهر سن پترزبورگ بسته شد روس و انگلیس اختلافات خود دربارهٔ ایران و افغانستان را حل کردند و چون اختلافات سیاسی انگلیس و فرانسه و روسیه حل شد سه دولت تشکیل اتفاق مثلث را دادند که هدفشان جلوگیری از پیشرفت‌های سیاسی، اقتصادی و نظامی آلمان بود.

بحران‌های بالکان قبل از جنگ:

از ۱۹۱۱ تا ۱۹۱۳ جنگ‌هایی درگرفت که زمینهٔ جنگ جهانی اول را آماده ساخت. در سپتامبر ۱۹۱۱ ایتالیا به عثمانی اعلان جنگ داد و طرابلس را اشغال نمود و در نیمهٔ اکتبر ۱۹۱۲ جنگ به پایان رسید. در اکتبر ۱۹۱۲ تقریباً هم‌زمان با ایتالیا، بلغارستان، صربستان، یونان و مونته نگرو به عثمانی حمله نمودند و در اوایل دسامبر ۱۹۱۲ عثمانی درخواست صلح نمود. در تابستان ۱۹۱۳ جنگ دیگری بر سر غنایم به دست آمده از عثمانی درگرفت. کنفرانس سفیران در دسامبر ۱۹۱۲ توسط گری در لندن تشکیل شد و در ۳۰ مه ۱۹۱۳ در لندن قراردادی امضا شد که ترک‌ها را وادار می‌ساخت مستملکات خود را از میدیا در ساحل دریای سیاه تا آلتوس در ساحل اژه به اروپاییان واگذار کنند.

اوضاع داخلی و تحولات آلمان پس از وحدت:

آلمان متحد از نظر قوای مادی و معنوی بی نظیر، مجدانه به تعلیم و تربیت فرزندان خود پرداخت، در توسعه فرهنگ و ترویج علوم بر همهٔ کشورها پیشی گرفت و سعی داشت در صنعت و تجارت و بهداشت از علوم و اکتشافات جدید بهره بگیرد. از این رو، در مدت کوتاهی بزرگ‌ترین دولت صنعتی و تجاری اروپا گردید، مخترعان را تشویق نمود، صنایع شیمیایی را رونق داد، در وضع قوانین اجتماعی هم از بقیهٔ دولت‌ها پیشی گرفت و برای طبقهٔ کارگر اهمیت قایل شد. در حالی که در بقیهٔ کشورها حقی برای کارگران قایل نبودند. واقعیت دیگر این که حکومت خاندان هوهنتسولرن در این کار مؤثر بود. ملت آلمان پس از غلبه بر اتریش و فرانسه دچار غرور ملی شد و سیاست‌مداران آلمانی از روش‌های مختلف این غرور ملی را تقویت نمودند. حتی هر معلمی ناگزیر بود که در سر کلاس درس برتری نژادی ملت آلمان بر سایر ملل عالم را بیان کند و در شاگردان خود روح جنگجویی بدمد. گذشته از مجالس درس، در معابر، روزنامه‌ها و کتب و نمایشگاه‌ها این برتری نژادی به نوعی القا می‌شد. حتی نیچه یکی از معروف‌ترین فیلسوفان آلمان هم چنین عقیده‌ای داشت و در یکی از آثار خود چنین گفته‌است که: «اگر آدمی جنگ را فراموش کند از او امید می‌باید برید» و به همین دلیل کم‌کم طرز فکر مردم آلمان یکسره تغییر یافت و بر آن‌ها مسلم شد که نژاد آلمانی ممتاز است و باید به سراسر زمین مسلط باشد و این تسلط هم جز از راه جنگ امکان‌پذیر نیست. ترویج این افکار در آلمان سایر دولت‌های اروپایی را نگران ساخت و باعث شد تا بر ضد نژاد ژرمنی با هم متحد شوند.

دولت آلمان تا اواخر قرن ۱۹ در آفریقا مستعمره‌ای نداشت ولی پس از وحدت چون جمعیت آن افزایش یافت و صنعت و تجارت رونق گرفت به دنبال تحصیل مستعمرات برآمد تا هم قسمتی از مردم آلمان را به آنجا کوچ دهد و هم مواد خامی را که برای کارخانه‌های داخلی لازم داشت فراهم کند و همچنین بازاری برای فروش کالاهای خود بیابد. سرانجام بیسمارک قسمت بزرگی از اراضی آفریقا را به دست آورد که شامل توگو و کامرون در ساحل غربی آفریقا و یک ناحیه در جنوب غربی و ناحیه دیگر در مشرق بود. آلمان پس از پیروزی بر فرانسه از نظر نیروهای نظامی بر سایر کشورهای اروپا برتری یافته بود؛ ولی باز هم به این کار ادامه داد و تا سال ۱۹۱۴ روز به روز بر قوای جنگی خود افزود. از سال ۱۹۱۱ آلمان در افزایش نیروهای جنگی کوشید و میزان گسترش قوای مزبور در سال‌های ۱۹۱۱ و ۱۹۱۲ و ۱۹۱۳ با پیشرفت چهل سالهٔ آن از ۱۸۷۱ تا ۱۹۱۱ برابر بود. در طی این مدت کوتاه شبکه‌های گستردهٔ راه‌آهن و راه‌های شوسه، تأسیسات عظیم صنعتی، نهادهای قدرتمند اقتصادی و به خصوص تشکیلات گستردهٔ نظامی آلمان موجب وحشت قدرت‌های اروپایی گردید. در سال ۱۹۱۴ آلمان از نظر صنعتی و اقتصادی به پیشرفت‌های عظیمی دست یافت. به لحاظ نظامی نیز دارای قدرتمندترین ارتش و نیروی دریایی شد. روحیهٔ نظامی‌گری در مزرعه، کارخانه و پادگان و همه جا حاکم بود و همه چیز در خدمت ارتش قرار داشت. نیروهای نظامی آلمان بیش از یک میلیون نفر بودند و این افزایش نیروهای صنعتی و نظامی موجب اشباع جامعه آلمان گردید و آلمان مجبور بود سرمایه و کالاهای اضافی را به دیگر مناطق جهان بفرستد؛ بنابر این به دنبال مناطق نفوذ اقتصادی و منابع مواد اولیه بود و این هم یکی از دلایل جنگ جهانی اول بود.

برقراری روابط بین آلمان و عثمانی:

یکی از کشورهایی که آلمان علاقه‌مند بود روابط خود را با آن گسترش دهد امپراتوری عثمانی بود که بر منابع نفتی تسلط داشت. از سال ۱۸۸۰م. آلمان متوجه اهمیت روابط با امپراتوری عثمانی گردید. در سال ۱۸۸۲ سپهسالار فون در گلتز از سوی سلطان عبدالحمید مأموریت یافت ارتش عثمانی را دارای سازمان منظمی سازد و افراد آن را آموزش دهد.

افسران برجستهٔ هیئت نظامی آلمانی که در عثمانی فعالیت داشتند شامل فیلدمارشال پروسی فن در گلتس، دو ژنرال دیگر لیمان فن ساندرز و فون فالکنهاین سه دریاسالار به نام‌های سوچون، اودم و مرتن و چند افسر دیگر بودند.

البته یکی از طراحان برنامهٔ گسترش فعالیت آلمان در خاورمیانه مارشال فن بی براشتاین بود که از ۱۸۹۷ تا ۱۹۱۲ سفیر آلمان در باب عالی بود و اعتقاد داشت که اجرای این برنامه موجب درگیری بین روسیه و آلمان خواهد شد. در سال ۱۸۹۸ ویلهلم دوم و ملکهٔ آلمان به استانبول سفر کردند و فصل جدیدی در همکاری بین دو ملت پدید آمد. امپراتور آلمان در مسافرت دوم خود به امپراتوری عثمانی خود را طرفدار دوستی ملت ترک و سایر ملل مسلمان معرفی نمود و در نطق خود اظهار داشت: «اعلیحضرت سلطان عبدالحمید و ۳۰۰ میلیون مسلمان می‌توانند اطمینان داشته باشند که آلمان، دوست و هواخواه آن‌هاست». این سیاست به زودی به لحاظ اقتصادی ثمرات مهمی برای آلمان به بار آورد، بانک‌داران و بازرگانان آلمانی در سراسر امپراتوری عثمانی مستقر شدند و امتیازات مهمی به مؤسسات اقتصادی آلمان داده شد. آلمان در جست وجوی نفت بود و علاوه بر آن برای رقابت با انگلیس به یک نیروی دریایی قوی نیاز داشت. آلمانی‌ها در هنگام مذاکره با دولت عثمانی در مورد منابع نفتی عراق سخن نگفتند بلکه فقط تقاضای اخذ امتیاز خط راه‌آهن را داشتند، به این شرط که امتیاز استخراج معادن اطراف راه‌آهن تا شعاع ۲۰ کیلومتر به آن‌ها داده شود. در سال ۱۹۰۲ بانک آلمان، امتیاز ساختمان راه‌آهن برلین – بغداد را به دست آورد که باعث نفوذ هرچه بیشتر آلمان در میان‌رودان می‌گردید. یکی دیگر از امتیازات آلمان از عثمانی ادامهٔ راه‌آهن از بغداد به خانقین بود که آلمان تصمیم داشت پس از اتمام خط آهن بغداد، همین راه را از خانقین به تهران و ولایات مرکزی ادامه دهد و ایران را به اروپا مربوط سازد. در سال ۱۹۱۰ مدت تعهد ایران در مقابل روسیه که ۲۰ سال حق ساختن راه‌آهن را از ایران سلب نموده بود تمام می‌شد؛ به همین علت از طرف بانک مشهور آلمان به نام دویچه بانک مأموری به نام سیدروت به ایران آمد که امتیاز خط آهن خانقین - تهران را به دست آورد. این امر موجب نگرانی مقامات روسی و انگلیسی شد و باعث مبادلهٔ یادداشت هفتم آوریل ۱۹۱۰ بین ایران و آن دو دولت گردید، و ایران به ناچار تعهد نمود که بعد از این امتیازی که مخالف منافع آن دو دولت باشد به هیچ تبعه دولت خارجی واگذار نکند. بنابر این، تلاش آلمان به نتیجه نرسید.

اما نفوذ نظامی آلمان در امپراتوری عثمانی افزایش یافت و در ۱۹۱۴ آموزش ارتش عثمانی به یک گروه چهل و دو نفره از افسران آلمانی به ریاست ژنرال لیمان فن ساندرز واگذار شد. سپس آلمان تصمیم گرفت در مورد ادامهٔ راه‌آهن برلین - بغداد با روسیه مذاکراتی انجام دهد. در ۱۹۱۰ تزار نیکلای دوم و ویلهلم امپراتور آلمان در پوتسدام ملاقات نمودند و در مورد منافع روس و آلمان در ایران مذاکراتی صورت گرفت. سرانجام، در ۱۹ اوت ۱۹۱۱ قراردادی بین روسیه و آلمان در سن پترزبورگ منعقد شد که به موجب آن دولت آلمان منطقهٔ نفوذ روسیه را به رسمیت شناخت. و در عوض روسیه هم اجازه داد که اگر تا چهار سال دیگر راه‌آهن‏های روس به خانقین متصل نشود دولت آلمان حق داشته باشد خط آهن اسلامبول - بغداد و خانقین - تهران را بسازد.

دلایل وقوع جنگ جهانی اول:

به طور کلی این مسایل بود که زمینه‌های جنگ جهانی اول را فراهم ساخت. علل جنگ جهانی اول عبارت بود از: رقابت اتریش و روسیه در بالکان، اختلاف بین فرانسه و آلمان از سال ۱۸۷۰ دربارهٔ آلزاس ولرن و رقابت اقتصادی و دریایی بین آلمان و انگلیس؛ اما بهانهٔ شروع جنگ این بود که آرشیدوک فرانتس فردیناند ولیعهد امپراتوری اتریش - مجارستان به دست پرنزیب تبعه اتریش و متکلم به زبان صربستانی در ۲۸ ژوئیه ۱۹۱۴ در سارایوو بوسنی به قتل رسید و اتریش ادعا کرد صربستان در این کار دخالت داشته و تقاضا نمود تحقیقاتی با شرکت نمایندگان اتریش صورت پذیرد که دولت صربستان تحقیقات را قبول نمود ولی با حضور نمایندگان خارجی مخالفت کرد. دولت اتریش به صربستان اعلان جنگ داد و روسیه بسیج عمومی اعلام کرد و آلمان هم به حمایت از اتریش به روسیه و فرانسه اعلان جنگ داد. قوای آلمان به بلژیک حمله کرد و این اقدام یعنی حمله به یک کشور بی‌طرف موجب دخالت انگلیس در جنگ شد.

طرح اشلایفن:

طرح ارتش آلمان برای جنگ در دو جبهه، کار کنت اشلایفن بود که بعد از استعفای والدرسی، جانشین مولتکه، در سال۱۸۹۲ به ریاست ستاد کل ارتش آلمان رسیده بود. در آن زمان برای او روشن بود که فرانسه و روسیه در جنگ بعدی با هم متحد می‌شوند و جنگ با یکی، به طور قطع به معنای جنگ با هر دو است. هرچه کنت اشلایفن بیشتر به طرح مولتکه در مقابل این پیشامد -که عبارت از دفاع در غرب و آفند محدود در شرق بود- می‌اندیشید کمتر از آن خوشش می‌آمد: چنین جنگی می‌توانست تا ابد ادامه پیدا کند. شاید فرانسه و روسیه، که اساساً جوامعی روستایی بودند، طاقت مبارزه‌ای طولانی از این نوع را داشتند ولی آلمان، با اقتصاد پیشرفته‌اش، به سرعت دچار دردسر می‌شد. آنچه آلمان می‌خواست راهی برای غلبه در جنگ در یک اردوکشی واحد بود.

سعی برای تعیین تکلیف در شرق به کلی بیهوده بود، قضیه غرب هم کار ساده‌ای نبود؛ به طوری که مولتکه خاطر نشان کرده بود اکنون که فرانسوی‌ها خدمت وظیفهٔ عمومی را معمول کرده بودند، نیروی کافی در اختیار داشتند که نفرات لازم برای یک خط دفاع دایمی در طول مرز فرانسه-آلمان را تامین کند. راه حل اشلایفن به طرز خیره کننده‌ای ساده بود. او راه خود را از میان خط ماژینو نمی‌گشود؛ آن‌ها را دور می‌زد. این طرح مستلزم آن بود که تمام ارتش آلمان در غرب صف آرایی کند و بیش از نیمی از آن -پنجاه لشکر از هشتاد لشکر موجود- در مقابل بلژیک و هلند موضع بگیرند.

این لشکرها که جناح راست ارتش را تشکیل می‌دادند می‌بایست با حداکثر سرعت از هلند و بلژیک می‌گذشتند و قرار بود ظرف سه هفته بسیج و یک هفته راه پیمایی به مرز فرانسه بلژیک برسند. از آنجا به فرانسه شمالی وارد می‌شدند و جناح چپ ارتش فرانسه را متوجه خود کرده و خط دفاعی فرانسه را به عقب خم می‌کردند.

درونمایهٔ طرح این بود که با عبور از دو کشور هلند و بلژیک میدان عمل وسیع‌تری به دست آورند و مانور آن‌قدر وسعت پیدا کند که تمام ارتش فرانسه را مشغول کند. به طوری که اشلایفن به فرماندهان واحدهایش می‌گفت: «باید آخرین سرباز سمت راست، کانال را با آستینش پاک کند.» حتی یک لشکر فرانسوی نمی‌بایست فرار می‌کرد.

اشلایفن در سال ۱۹۰۶ کنار رفت. جانشین او هلموت مولتکه، نوهٔ مولتکه بزرگ و قدری سازشکار بود. او دستورات راهپیمایی جناح راست را تغییر داد تا بتوان هلند را بی‌آسیب گذاشت و تصمیم گرفت ده لشکر برای دفاع از شرق در مقابل حملهٔ روس‌ها نگهداری شود.

اشلایفن که این تغییرات به گوشش می‌رسید مرتب می‌پرسید آیا رییس ستاد از حساب‌های پشت سر طرح خبر دارد؟ او یادداشت‌هایی برای مولتکه فرستاد تا نیاز به استقرار قویترین نیروی ممکن در غرب را توضیح دهد و از جواب‌های طفره‌آمیزی که دریافت می‌کرد برآشفته بود. وقتی مرد (در سال ۱۹۱۳) هنوز نگران بود: آخرین کلماتش به وضوح خطاب به مولتکه، این بود که: همه چیز را کنار بگذارید و جناح راست را قوی نگه دارید.